Вера Васильева вĕрентекен сайчĕ

Анне сăнарĕ

сатурн1 — Thu, 24 Dec 2015 09:45:42 GMT

Ытарайми анне сăнарĕ

Анне. Çак сăмаха эпир чи малтан калама вĕренетпĕр. Çак сăмахран асли, хисепли тата мĕн пур-ши çутă тĕнчере?! Ман шутпа, унран хакли нимĕн те çук.

Анне мĕн пĕчĕкрен чĕрçи çинче, çуначĕ айĕнче мана тата икĕ йăмăка ачашласа ÿстерет. Атте пирĕнтен яланлăхах уйрăлса кайрĕ. Пĕтĕм йывăрлăх сан çине тиенчĕ. Юратнă анне, эсĕ чĕре ăшшине пире, тĕпренчĕкÿсене, парнелетĕн, вăрăм çула такăнмасăр утса тухма пехиллетĕн.

Анне, эсĕ маншăн чи хаклă çын. Эсĕ юратса вĕрентнипех эпир, санăн виçĕ тĕпренчĕкÿ, çӳле-çӳле вĕçме хатĕрленетпĕр. Хаклă çыннăмăр пире юлташпа юлташла пулма, ватăпа ватăлла пулма, айвана пулăшма, ырăпа усала уйăрма, чулпа перекене çăкăрпа пеме вĕрентет. Эсĕ хăвна шеллемесĕр пирĕншĕн вăй хуратăн. Эпир çакна хăш чухне ăнланса та илейместпĕр пулас. Эсĕ вара пире: «Çитĕнсе çитсен, тăван килтен вĕçсе тухса кайсан пурне те ăнланса илĕр-ха»,- тетĕн.

Аннеçĕм, санăн хитре кулăпа çиçекен кăвак куçу манăн чунăма ăшăтса тăрать, малалла пурăнма вăй-хăват парать, савăнăçлă туйăм çуратать. Мĕнле пысăк хăват тапать санра! Çак кулă яланах çиçессе эпĕ шансах тăратăп.

Манăн аннене Роза тесе чăнеççĕ. Вăл Упири лавккара вăй хурать. Унсăр пуçне хăйĕн ачисене пурнăç çулĕ çине кăларассишĕн тăрăшать. Пире «çын» тума епле йывăр сана. Эпĕ çакна аванах туя пуçларăм. Кукамай каланине те ăнланма тытăнтăм. «Йывăр шăпа лекрĕ сана, ачам», - тет вăл. Ку чăнах та çапла пулнине те хамăн пĕчĕк чĕремпе ăнкарма тытăнтăм. Эсĕ ирхине тухса каятăн та каç пулсан килетĕн. Ывăнатăн та пулĕ. Анчах пире кăтартмастăн. Каллех икĕ аллуна ĕç тытатăн. Сана çăмăлтарах пултăр тесе эпĕ мĕн вăй пур таран тăрăшатăп: апат пĕçеретĕп, выльăхсене пуçтаратăп. Эсĕ ĕçрен килсен вара пире хăв çума çупăрлатăн. Ман çан-çурăма вара ăшă çупăрлать.

Çакă çутă тĕнчере маншăн санран хаклă, çывăх çын çук. Эсĕ маншăн яланах чи хитри, чи ырри, çепĕççи, ĕçченни, чи илĕртӳлли. Эсĕ пулсан маншăн тĕнче хитре. Манăн анне чи хаклă мултан та хаклăрах! Эпĕ сана нимĕнпе те улăштармастăп. Сан ăшă куллу чуна çемçетет, сăмахусем чĕре патне пыраççĕ. Анне, аннеçĕм - эпĕ сана çĕр тĕрекĕ, чун элчи тесе шутлатăп. Сан пекех юрлама, ташлама, сăвă çырма юрататăп.

Анне! Мĕнле пысăк чунлă-çке эсĕ! Мĕн кăна тытса тăмастăн хăвăн ăшунта! Ăшу хыпса çуннă чухне те хăвна лăпкă тытатăн.

Юратнă аннеçĕм! Сана çакă пурнăçра телейпе ăнăçу кăна сунатăп! Аннем, ан чирле, яланах эсĕ çирĕп сывлăхлă пул.

Савнă ен - Тусай ялĕ

сатурн1 — Fri, 28 Aug 2015 09:54:51 GMT

Тусай ялĕ Антонова Анастасийăн ĕçĕ

Никита Петрович - вăрçă ветеранĕ

сатурн1 — Tue, 18 Aug 2015 11:36:13 GMT

Никита Петрович Петров Янмурçин ялĕнче, 1921 çулхи апрелĕн 1-мĕшĕнче, хресчен çемйинче çуралнă. Вăл Упири шкулта вĕреннĕ, каярах вара Красноармейски вăтам шкулне вĕренме куçнă. Вĕренсе тухсан 1940 çулта алла аттестат илнĕ.

Кĕркунне – сентябрь уйăхĕнче Тинĕс-Çар Флотне службăна кайнă. Вĕсене пурне те Ленинград витĕр Кронштадт хулине илсе кайнă. Вĕсенче 10 уйăх хушши вĕренмелле пулнă. Вĕсем - Тракри Леонид Дементьев, Карайри Константин Сергеев, Супарти Николай Сильвестров тата вăл «Хĕç-пăшал шкулне» («Школа оружия») химик тата комендор специальноçне вĕреннĕ. Вĕренÿре лайăх паллăсемпе çеç ĕлкĕрсе пынă. Вĕсем - «химиксемпе» «комендорсем» вĕренĕве маларах вĕçленĕ те, пуринчен те маларах службăна кайнă. Л.Дементьевпа вăл тральщиксен 203-мĕш бригадине лекнĕ. Вăл «Патрон» ятлă тральщик çине лекнĕ. Унта тăшмана хирĕç тăмалли хатĕрсем те çителĕклĕ пулнă. Карап çине вырнаçнă хыççăнах ăна иккĕмĕш статьяри старшина званине панă, карап çинчи химик-инструктор должноçне йышăннă.

Вăрçă пуçланнă вăхăт тĕлне вĕсен Балти флотне 50 ытла çĕнĕ çар карапĕсем килнĕ. Уйрăмах çĕнĕ йышши эскадра миноносецĕсем, «БТЩ» йышши тральщиксем, «Щука», «Малютка» йышши шыв айĕн ишекен кимĕсем, торпеда катерĕсемпе «Тинĕс охотникĕсем» тата тĕрлĕрен пулăшу карапĕсем строя тăнă. Вĕсем çинчи командăсемпе экипажсен вăрçă вăрçма пĕлес ăсталăхĕ ÿссе пынă. Вăрçă тухасса та вĕсем пĕлсех тăнă. 1941-мĕш çулхи июнĕн 21-мĕшĕнче çур çĕр çитеспе, вĕсен Балти флочĕн командующийĕ В.Ф.Трибуц вице-адмирал, Мускавран, СССР Тинĕс Çар-Флочĕн Главнокомандующийĕнчен - Н.Г.Кузнецов адмиралтан приказ илнине пĕлтернĕ. Флота ура çине тăратмалла - «Готовность №1» çине куçармалла. Ун чухне вĕсем флотăн тĕп базинче – Таллинра тăнă чухне «боевая тревога» пулнă. «Корабль к бою и к походу изготовить» команда панă. Татах команда килнĕ: «Карапсене гаваньрен рейда илсе тухмалла». «Рейдра» тăнă вăхăтра Германи Совет Союзĕ çине тапăнса кĕни çинчен пĕлтернĕ. Кун хыççăн вара ирхине 4 сехетре рейдра пуçтарăнса тăнă эскадра вырăнтан тапранса тухнă. Пирĕн «Патрон» тральщик те карапсем хушшинче хăй вырăнне йышăннă. Эскадра йышĕнче икĕ линкор: «Марат», «Октябрьская революция», крейсерсем: «Киров», «Максим Горький», лидерсем: «Ленинград», «Минск», çĕнĕ йышши эсминецсем: «Свирепый», «Сердитый», «Сильный», «Смелый», «Сметливый», «Гордый», «Страшный», «Гневный», «Грозящий», «Славный», «Статный», «Строгий», «Опытный», «Отличный» тата ыттисем те. Çапла вара çак йышпа Рига заливĕ еннелле тапранса тухнă вĕсем. Пысăк карапсене тавраллах эсминецсемпе торпеда катерĕсем сыхласа пынă. Вĕсен çар карапĕсен шучĕ пирĕннинчен нумайрах пулнă иккен. Апла пулсан та пирĕн моряксем нимĕç карапĕсене пур пек пăшалтан персе кĕтсе илнĕ. Чылай сиен тунă пирĕн карапсем нимĕçсене. Фашистсем сывлăшран та самолетсемпе тапăннă. Вĕсем тапăннине сирсе ярса та ĕлкĕреймен пирĕннисем. Çавна май вĕсем пĕрремĕш кунах пирĕн эскадрăри карапсене нумай сиен те çухатусем кÿнĕ. Пирĕннисем вара пысăк карапсене çине тăрса сыхласа пынă. Нимĕçсен «Юнкерçĕсем» вуншарăн вĕçсе килсе пирĕн карапсене тапăнса тăнă, вĕçĕ-хĕррисĕр бомбăсем пăрахнă. Хамăрăн И-153 «Чайка» истребительсем те пулăшасшăн пулнă пире. Анчах сахал йышлă пирки вĕсем пире витĕмлĕ пулăшу кÿреймен. Çапла пулса иртнĕ пĕрремĕш тытăçу. Кайран пирĕн дивизионри тральщиксем кашни кунах тинĕсре нимĕçсен минисемпе кĕрешнĕ. Чăннипех те «тинĕс ĕçченĕсем» пулса тăнă эпир вара. Кашни кунах, нимĕçсен шыва лартса тухнă минисене тралпа çаклатса трал «хаччисемпе» вĕсен «минрепне» татса янă, çиеле – шыв çине хăпарнă минăсене тупăсенчен персе сирпĕтме тытăннă. Анчах тăшман самолечĕсем пире вĕçĕмсĕр тапăннă _ тупăсемпе пулеметсенчен пенĕ. Вĕсен шыв айĕн ишекен киммисем те канăç паман _ пирĕн çине торпедисене кăларса янă. Шыв çинче ишсе çÿрекен минăсенчен те кашни минутрах сыхланмалла. Пирĕн çарсем тăшмана тытса чарас тесе паттăрлăх кăтартса çапăçнă. Анчах вăйсем тан мар пирки вĕсен ирĕксĕрех чакма лекнĕ. Август уйăхĕн варринче фашистсем Таллин-Ленинград çула татса тухнă, пирĕн Балти флочĕн бази _ Таллин хули патнех çывхарса çитнĕ.

Вĕсене тĕрлĕ операцисене хутшăнтарнă. Уйрăмах пĕр яваплă та хăрушă задание пурнăçланă вĕсем. 1941-мĕш çулхи августăн 26-мĕшĕнче пулса иртнĕ ку поход. Карапăн икĕ енĕпе те, çÿлти палуба çинчи ятарлă рельсĕсем тăрăх куçарса 400-450 кг таякан бомбăсене борт тăршшĕпех вырнаçтарса тухса çыхса çирĕплетнĕ. Çапла вара пĕр 10 сехет тĕлнелле çула тухнă. Вĕсемпе пĕрле пĕр катер _ «морской охотник» пынă. Малтанах виçĕ самолет сылтăм енчен пырса мачтăна перĕнес пекех аяла анса бомбăсем вĕçертсе хăварнă. Бомбăсем шыва ÿксен вара фонтан пек çÿлелле сирпĕнсе хăпарнă. Тупăран перекен комендорсем иккĕшĕ те тĕшĕрĕлсе ÿкнĕ_ пĕри вилсех кайнă, тепри вара хырăмран аманнă. Туппин кĕпçи те вĕçĕ-хĕррисĕр пенипе хĕрсе кайса усăнсах аннă. Çак нимĕнле çăлăнăç та курăнман вăхăтра, командир мостик çинчен «Поставить дымовую завесу» команда панă. Вăл вара тÿрех карап хÿрине пĕтĕм вăйран чупса кайнă. Нимĕç самолечĕсем пирĕнтен хăпнă ĕнтĕ, анчах пирĕншĕн хăрушлăх пĕтмен _ самолетсем çинечен пăрахнă якорьсăр минăсемпе «мини-ловушкăсем» шыв çинче темĕн чухлех пулнă.

Карап çаплах тĕтĕм ăшĕнче ишнĕ-ха. Халлĕхе вĕсем «Сескар» утравран иртсе «Лавенсари» утрав патнелле çеç çывхарса пынă. Унта вара çÿллĕ туллă «Гогланд» утрав пулнă, вара тин ирхине Таллина çитме пултарнă.

Çĕр хутах, темиçе хутчен те пирĕн çине тапăнма хăтланса пăхнă вĕсем, анчах ĕç тухман. Пирĕн комендорсем вĕсене çывăха та яман. Пысăк çухатусем тÿснĕ пирĕннисем. Вĕсен экипажĕнчен 5 матроспа пĕр старшина вилмеллех аманнă. Рейдра тăракан пирĕн карапсем тăшман еннелле хула урлă вĕçĕ-хĕррисĕр пенĕ, тип çĕр çинчи çарсене пулăшнă. Вĕсен тĕп тĕллевĕ: тăшмана мĕнле те пулин вăхăтлăха хулана кĕрсе каясран тытса чармалла, аманнисемпе хуларан транспорт çине ларса каякансене вĕсем рейда тухиччен хÿтĕлемелле. Батальон командирĕ М.Смирнов полковник матроссемпе старшинасене тăватă ротăна уйăрнă, кашни ротăна станковый пулеметсем пама приказ панă, рота командирĕсене çирĕплетнĕ. Вĕсене кашнинех винтовка тата 100-шер патрон валеçсе панă. Патрон лентисене хулпуçисем çине çакса янă та стройпа кирлĕ çĕре утнă. Стройра юрă пуçлакансем те пулнă. Анчах тăшмана тытса тăратпăр тенĕ, темĕнле йывăр пулсан та. Кайран Верховной Главнокомандованинчен приказ килнине пĕлтернĕ: Таллина хăварса кунти пĕтĕм хĕç-пăшала, пурлăха, çар карапсемпе транспортсем çине тиесе, эскадра йышĕпе пĕрле Кронштада çитсе вырнаçмалла. Приказа пурнăçласа тип çĕр çинчи чаçсемпе соединенисем хуларан тухса пристаньсемпе причалсене куçма тытăннă ĕнтĕ. Вĕсен вара чи юлашкинчен, тăшман аттакисене сире-сире, ăна чарса тăрса, майĕпен хуларан тухнă.

Батальона татах пĕр çĕр çынна яхăн отрядсем çине пайласа пĕчĕк ушкăнсемпе гаване тухмалла тесе приказ панă. Вĕсен отряд командирĕ И.Кравченко капитан-лейтенант приказ панă: каç пулса килеспе тăшмана тытса тăрса хÿтĕленсе «Бакаравский гаване» çитсе тухмалла пулнă. Вĕсем гаване тухса пĕтнĕ хыççăн «Вирония» пăрахут çине вырнаçнă.

Акă портри буксир «Вирония» пăрахута троспа кăкарса гаваньрен рейда кăларса янă. Анчах тăшман тупписем кайма хатĕрленнĕ рейдри карапсем çине тати-сыпписĕр пеме тытăннă. Вĕсен снарячĕсем пирĕн пăрахут çумĕнчех ÿксе çурăлнă. Пирĕннисене сыхлама вара 4-5 сторожевикпа «морской охотниксем» çеç юлнă. Тăшман авиацийĕпе шыв айăн ишекен киммисем вĕçĕмсĕр атакаланă - бомбăсемпе чыхлантарнă, торпедăсемпе атакаланă. Пирĕннисем эскадра карапĕсенчен юлнăçемĕн юлсах пынă. Кĕçех, каç пулнипе пĕрле, Финлянди енчен торпеда катерĕсен ушкăнĕ пирĕн пата çывхарма хăтланнă. Ăна асăрхасанах «Киров» крейсерпа эсминецсем вĕсем çине тупăсенчен пеме тытăннă. Икĕ катерĕ пысăк снарядсем лексе çурăлнипе сывлăша сирпĕннĕ, теприне вут хыпса илнĕ те ыттисем каялла çаврăнса вĕçтернĕ. Кусем хыççăнах тăшман самалечĕсем курăнса кайнă. Нимех те тăвайман-ха вĕсем пире. Пирĕн карапсем вут-хĕм сирпĕтсе персе самолетсене хăваласа янă.

Каç пулса килнĕ. Шăп çак вăхăтра нимĕçсен шыв айĕн ишекен кимми «Киров» крейсер çине тĕллесе торпеда кăларса янă. Çакна «Яков Свердлов» миноносецăн командирĕ асăрханă. Вăл хăйĕн миноносецне хăвăрт çавăрса торпеда çулĕ çине урлă лартнă. Çапла майпа миноносец командирĕ Флагмăна нихăçан курман паттăрлăхпа хăюллăх кăтартса çăлса хăварнă. Сасартăк пирĕн пăрахут çине пилĕк «Юнкерс» тапăннă. Пăрахут çинче пĕр 45 миллиметрлă тупăпа икĕ «Максим» пулемет кăна пулнă. Пирĕн пулемĕтчиксем вĕсене тĕллесех пенĕ, анчах самолет ÿкмеллех тивретеймен. Бомбăсем бортран пĕр темиçе метр аяккарах кăна ÿксе çурăлнă. Акă пĕр пулемечĕ пеме чарăннă - зенитчика самолетран персе амантнă. Часах унта икĕ матрос чупса хăпарса пулемета ĕçлеттерме пуçланă. Акă пăрахут çине бомба ÿксе аçа çапнă пекех çурăлнă. Пăрахут хыттăн кисренсе илнĕ те хăрах еннелле тайăлнă. Никита Петрова сывлăш хумĕ Борт урлă шыва йăтса пенĕ. Вăл путакан пăрахутран аяккарах ишсе кайма тăрăшнă. Кăштахран пăрахут варринчен çурăлса шыва путнă. Нимĕçсен «Мессершмидтчĕсем» пирĕнтен çаплах хăпман-ха. Акă унран инçех те мар пĕр йывăçран тунă ещĕк ишсе пынине курнă вăл. Çăлăнăç шыраса çав ещĕке ярса илме шутланă. Сасартăк ăна хăватлă хум пырса çапса аяла тунă. Тепĕр хум çÿлелле çĕклесе илнĕ те, инçех те мар ун еннелле пĕр «морской охотник» çывхарнине курнă вăл. Карап çинчисем ăна курнă та шывран туртса кăларнă. Çутăлса çитнĕ те, вĕсем çине тăтах икĕ «Юнкерс» пикене тухнă, бомбăсемпе чухлантарнă. Юлашкинчен пулеметсенчен персе пулĕсемпе пĕрĕхтерсе хăварнă. Анчах тĕл лектереймен. Ун пеккисем карап çинче татах 12 матроспа старшина пулнă. Тепĕр çур сехетрен карап «Ленинградсовет» вĕренÿ карапне хăваласа çитнĕ. Халĕ ĕнтĕ вĕсем çав карап çине куçса ларнă. Ку карап та хĕç-пăшалтан пуянах мар _ ун çинче икĕ тупăпа пулемет çеç. Кронштада çитичченех пирĕн карап çине тăшман самолечĕсем вĕçĕ-хĕррисĕр тапăнсах пынă, нумай бомбăсем пăрахнă, пулеметсене çунтарнă. Хăрушлăха сирсе пырса карап Кронштада çитнĕ-çитнех. Юлашкинчен паллă пулнă. Таллинран Кронштада каçнă караванра пурĕ 195 çар карапĕпе транспортсем тата пулăшу карапĕсем пулнă. Çар карапĕсенчен чылайăшĕ шыва путнă. Ыттисене тăшман самолечĕсемпе шыв айĕн ишекен киммисем бомбăсемпе тата торпедăсемпе шыва путарнă. Чăнах та, питĕ пысăк йывăрлăхпа пулса иртнĕ ку «Таллинский переход». Çапла вара пирĕн 16 çар карапĕпе катерсем, 36 транспортпа пулăшу тата вĕтĕ карапсем Кронштада çитеймен.

Кронштада çитсен Никита Петрович хăй службăра тăракан «Патрон» тральщик çине кайнă. Халĕ 1941 çулхи сентябрьте, Ленинград хули те фронт-хула пулса тăнă. Нимĕçсен инçете перекен артиллерийĕ кунĕн-çĕрĕн хула çине пенĕ. Пирĕннисем вара Ленинграда çăлса хăварас тесе çине тăрса тăшманпа çапăçнă. Хула халăхĕ те ырми-канмисĕр ĕçленĕ, хулана хÿтĕленĕ. Йывăр пулсан Балти флочĕ тăшмана пĕр канăç паман. 1941 çулхи августăн 8-мĕш каçхине, пирĕн флотăн «минăпа торпедăллă авиацин» 1-мĕш полкĕнчи аякка вĕçекен самолетсен ушкăнĕ, полк командирĕ Е.Н.Преображенский полковник ертсе пынипе, Саарема утрав çинчи аэродромран инçе çула тухнă. Вĕсен тĕп тĕллевĕ вара фашистла Германин тĕп хулине Берлина çитсе кунти пысăк пĕлтерĕшлĕ çар завочĕсем çине бомбăсем пăрахмалла, вĕсене аркатмалла. Кĕçех Берлин çуттисем курăнса кайнă. Пирĕн пилотсем вара, картăсем çинче кăтартнă тĕллевсем тĕлне çитнĕ хыççăн «бомболюксене» уçса бомбăсене вĕçтерсе янă. Çакăн хыççăн, аялта çĕр çинче, хăватлă бомбăсем çурăлнипе, нимĕçсем пысăк çухатусем тÿснĕ. Кун хыççăн пирĕн самолетсем килелле çул тытнă, Берлин çине нимĕçсем вулама тесе листовкăсем пăрахса хăварнă. Октябрь уйăхĕнче татах приказ илтĕмĕр - пирĕн «Ханка» çур утравĕ çинче гарнизонпа пурлăха тинĕс тăрăх, карапсем çине лартса, карапсем çине тиесе Ленинграда куçарса килмелле пулнă. Вĕсем килекен, каякан карапсене çул уçса панă. Пĕр каçхине, çур çĕр иртсен 1 сехет тĕлнелле, вĕсем Таллин тĕлĕнчен иртсе пынă. Ку октябрĕн 26-мĕшĕнче пулса иртнĕ. Чиперех ишсе пынă вĕсем. Сасартăк аçа çапнă пек взрыв пулса илнĕ. Вăл химик пулнă май, унăн яланах çÿлти палуба çинче пулмалла пулнă та, халĕ ĕнтĕ вăл карап вĕçĕнче пулнă. Вăл çавах тральщик икĕ пая хуçăлса, çĕкленсе татăлса путиччен, шыва сикме ĕлкĕрнĕ. Пĕтĕм вăя пухса малалла ишнĕ. Асăрхатăп, манран инçех те мар пĕр иккĕн-виççĕн çине тăрсах, ман пекех хум хăваланă еннелле ишнĕ. Пĕр çирĕм минут хушши ишнĕ ĕнтĕ вĕсем. Сасартăк, вĕсенчен инçех те мар, «мегафонпа» хыттăн кăшкăрса калаçнине илтнĕ. Вĕсенчен инçех те мар - пĕр 200 метрта карап кÿлепи. Акă карап патне çитрĕ вăл. Ăна тата ыттисене те карап çине хăпарма пулăшрĕç. Ку карап «Ударник» ятлă хурал карапĕ пулнă. Ăна ятарласах вĕсене çăлма янă. çак карап çинчех Кронштадта çитсе вырнаçнă.

Халĕ вĕсен «Патрон» пĕтнĕ те, ăна урăх тральщик çине, татах химик пулма куçарнă. «Ижорец» ятлăччĕ вăл. Хĕл çывхарнă, хĕл каçма вĕсене Ленинграда куçарнă. Вĕсен карапĕ вара Нева çинче тăнă. Тăшман малтанхи пекех, çĕрĕн-кунĕн самолетсемпе тапăннă. Хула çине бомбăсем пăрахнă.

Нимĕçсен авиацийĕ хула çине чылай чухне çĕрле вĕçсе килнĕ. Нимĕçсен «çиçĕмлĕ вăрçи» путлансах ларнă-ха, анчах çаплах вăйлă пулнă вĕсем. Блокадăра пурăннă май темĕнле йывăрлăхсене те тÿссе ирттернĕ вăл. Кĕçех нимĕçсем пирĕн флотăн тĕп вăйăсене пĕтерсе хума шутланă. Нимĕçсем пирĕн карапсене пĕтерме питĕ тĕплĕн хатĕрленнĕ. 1942-мĕш çулхи апрелĕн 4-мĕшĕнче пирĕн «радарсем» Ленинградран 115 çухрăмрах самолечĕсен пĕр ушкăнне экран çинче асăрханă. Каçалапа, 19 сехет тĕлнелле, пур çĕрте те сиренăсен хăлхана минретекен сасси илтĕнсе кайнă. Карапсем çинчи тата урамсенчи репродукторсем тăрăх «Сывлăш тревоги» панă. Вĕсен самолечĕсенчен 8-ăшне зенитчиксем персе антарнă, ыттисем вара каялла тарнă. Çапла вара нимĕçсем пирĕнне пĕр карапа та персе путарайман, сиенлемен.

«Киров» крейсер вырăнне пĕр вĕренÿ карапне - «Свирь» ятлăскерне вырнаçтарнă. Пур карапсене те урăх тĕслĕ сăрăпа сăрланă, çиелтен «маскировка» тунă.

Тăшман пирĕн карапсем çине тăтах темиçе хутччен те тапăннă, анчах та вĕсен тăрăшни кăлăхах пулнă. Çапла вара нимĕçсен «Айшстосĕ» тĕппипех пĕтнĕ.

Нимĕçсен авиацийĕ Ленинграда тата пирĕн карапсене тапăнма пăрахмасть-ха. Кăнтăрла çеç мар, каçпа та вĕçсе килнĕ вĕсем. Çавна май хулана та карапсене маскировка тума май пур таран тăрăшнă.

1942 çулхи çу кунĕсенче пирĕн подводниксем нимĕçсене аптратсах çитернĕ. Пирĕн хастар подводниксем тăшман çыранĕсем çывăхнех ишсе тухнă, вĕсен порчĕсенчи çар склачĕсемпе çурчĕсене тата кунти транспортсене тупăсемпе пулеметсенчен çунтарнă. Каялла таврăннă чух минăсем лартса хăварнă. Çак минăсем çине пырса тăрăннипе чылай карапĕсем шыва путнă.

1942 çулта Сталинград таврашĕнче хаяр çапăçусем пуçланса кайнă. Çавна май пирĕн тральщиксен хамăр карапсен çулне минăсенчен тасатса уçса пынă. Балти флочĕ те Сталинград патерĕсене тăшмана ункăна хупса аркатса тăкма пысăк пулăшу панă. 1942 çулхи навигаци вĕçленсе пынă ĕнтĕ.

1943 çулхи çуркуннепе çуллахи уйăхсенче Балти тинĕсĕнче пирĕн флотăн активлăхĕ тăтах та ÿснĕ. Тинĕс минисене вара икĕ яруспа лартнă. Апла пулсан та нимĕçсемшĕн канлĕх тупăнман. Кĕтмен япала сиксе тухнă вĕсен умне - пирĕн «торпедăллă авиаци» вĕсем шутланине пĕтерсех хунă. Пирĕн летчиксем 1943 навигаци вăхĕтĕнче нимĕçсен 55 транспортне шыва путарнă. Пĕтĕмпе вара çак çулхине фашистсен 123 çар карапĕпе транспорчĕ Балти тинĕсĕн тĕпне выртса юлнă. 1943 çулта пирĕн командовани, Ленинграда «блокадăран» хăтарас тĕллевпе, тип çĕр çинче - Ораниенбраумран пуçласа Синявин тÿпемĕсем таранах, хăватлă плацдарм хатĕрлеме хушнине вăрттăн систерсе хунă. Пирĕн моряксен вара хăйсен карапĕсемпе темиçе пин салтакпа вĕсен хĕç-пăшалне Нева шывĕн çăварĕ урлă плацдарм çине каçарса янă. Кĕç штормла çанталăк пуçланса каять. Нимĕç кунти фарватера тупăсенчен персех тăнă. Апла пулин те пирĕннисен приказа пурнăçламаллах пулнă.

Приказа пурнăçлама командовани майсем тупрĕ-тупрех. Тральщиксем «фарватера» тепĕр хут тасатса тухса панă. Ăна тăтăшах тĕтĕмпе хупласа тăнă. Пирĕн карапсен тупписем тăшманăн малти линине «ăшаласах» тăнă. Декабрĕн 23-мĕш каçхине татах приказ килни çинчен пĕлтернĕ. Çитес 15 кун хушшинче, Нева çинчи малтанхи фарватерпа усă курсах, плацдарм çине татах, малтанхинчен икĕ хут ытларах, салтаксемпе хĕç-пăшал çитернĕ. Инкеке те лекнĕ вĕсем кунта. Снарядсене тип çĕр çине куçарнă чухне пăрлă шывран та ишсе тухмалла пулнă. Çĕнĕ 1944 çулхи январĕн 2-мĕшĕ тĕлне Нева çинче пăр хулăнлансах ларнă та карапсемпе плацдарма пулăшма майсем вуçех пĕтнĕ.

1944 çулхи январĕн 14-мĕшĕнче, каçхине 22 сехет иртнĕ хыççăн Орениенбаум плацдармĕнче хатĕрленсе тăнă пирĕн 2-мĕш ударлă çарпа ытти çар чаçĕсем Ропша поселокĕ еннелле наступлени пуçласа янă. Вĕсемпе пĕр вăхăтрах Пулково тÿпемĕ енчен пирĕн 42-мĕш çар, 2-мĕш ударлă çара хирĕç тĕл пулас тĕллевпе наступление тухнă тесе пĕлтернĕ. Пилĕк талăк хушши кĕрлерĕ ку наступлени. 1944 çулхи январĕн 19-мĕшĕнче, нимĕçсен Петергофпа Стрельниково таврашĕнче тăракан çарсен ушкăнне ункăна хупса хăварса пирĕн 2-мĕш ударлă тата 42-мĕш çарсем вĕсене тĕппипех çĕмĕрсе тăкрĕç, Ропша поселокĕнче пĕр-пĕринпе тĕл пулчĕç. Çавна май Ленинград блокадăран тинех хăтăлчĕ. Январĕн 27-мĕшĕнче вара, Ленинграда блокадăран хăтарнă ятпа, 324 тупăран 24 залп парса салют туса ирттернĕ. Мĕнле савăнтăмăр çакăншăн. Аслă Отечественнăй вăрçă вăхăтĕнчи Ленинградра пĕрремĕш салют пулнă-ха вăл.

1944 çулхи навигаци уçăлнă хыççăн пирĕн «Ижорец» татах хăйĕн «ĕçне» пикенчĕ. Халĕ ĕнтĕ Фин заливне çеç мар, ытти çĕрти фарватерсене те минăсенчен тасатнă. Фашистсем пирĕнтен хăракан пулчĕç, анчах çулсем çине çаплах минăсем лартса тултараççĕ. 1944 çулхи июнь уйăхĕнчен пайтах мина пĕтернĕ тĕрлĕрен вырăнсенчен. Июнĕн 21-мĕшĕнче вара хамăр та инкеке лекрĕмĕр. Выборг заливĕнче, Финляндин çыранĕсем çывĕхĕнче тралпа ĕçлеттĕмĕр. Кунта вара финсем, хăйсен çыранĕсем патне пирĕн карапсене çывхарма парас мар тесе пулĕ ĕнтĕ, çыран тăршшĕпех минăсем лартса тултарнă. Тăшманпа çапăçса кунта хамăрăн «Статный» эсминей та шыва путнăччĕ. Чиперех трала туртса пынă, кĕтмен хушăрах карап сăмси тĕлĕнче мина çурăлса кайнă. Карап питĕ хытă кисренсе илнипе тата вăйлă сывлăш хумĕ пырса çапнипе, вăл лебедка çумне питĕ хытă ÿксе çапăннă, пуçа амантса тăн çухатнă пулнă. Юрать-ха ăна юлташсем вăхăтра шыва антарнă шлюпка çине хăйсемпе пĕрле илсе, путакан тральщикрен аяккалла илсе кайма ĕлкĕрнĕ. Вĕсене çăлма пынă катер çине куçарнă вара ăна юлташсем. Вăл тÿрех Кронштадта çул тытнă, ăна унта госпитале вырнаçтарнă. Пуçа контузи пулнă пирки вăл госпитальте тин тăна кĕнĕ. Çавăнпа та карап çинче унпа мĕн пулса иртнине нимĕн те астуман вăл.

Госпитальте икĕ уйăх ытла сипленнĕ. Кунти медицина комиссийĕ ăна карап çинче урăх службăра тăма юрăхсăр тесе çирĕплетнĕ. Кунтанах карапсене юсакан 547-мĕш батальона куçарнă. Таллинри «Тинĕм заводĕнче» ĕçленĕ. Киле – Янмурçин ялне, 1947 çулхи март уйăхĕнче çеç çаврăнса çитнĕ. Халĕ ĕнтĕ Аслă Отечественнăй вăрçăн иккĕмĕш ушкăнĕнчи инваличĕ.

Пурăнакансенчен пĕри – вăл ĕнтĕ, тепри – Кивĕ Йĕкĕтри Давыд Алексеевич Алексеев. Вăл хăй, 1947 çулхи мартăн 18-мĕшĕнсе Таллинран тухса службăран таврăнсанах мирлĕ ĕçе кÿленнĕ. Мăшăрланса çемье чăмăртанă. Мăшăрĕпе – Мария Ивановнăпа ывăлпа хĕр – Владиславпа Эмилияна çуратса пăхса ÿстернĕ. 1949 çулта ялти клубра ĕçлеме тытăннă. 21 çул хушши çак клубрах заведующий ĕçĕсене туса пынă. 1971-1972 çулсенче клуб çуртне çĕнерен туса лартнă.

Пĕр вăхăт районти культура пайăнче инспектор пулса ĕçлеме те тÿр килнĕ унăн. 7 çул хушши КПСС райкомĕн пропагантистĕнче тата культура пайĕн инструкторĕнче тăрăшнă. Юлашки вăхăтсенче вара тăван В.И.Ленин ячĕллĕ колхозри профсоюз комитечĕн председатĕлĕнче нумай çул хушши пĕр улшăнмасăрах ĕçлесе тивĕçлĕ канăва тухнă.

Тăван çĕр-шыва хÿтĕленĕшĕн панă I, II степеньлĕ Отечественнăй вăрçă орденĕсемпе, «Хăйуллăхшăн», Çапăçури паллă ĕçсемшĕн», Германине çĕнтернĕшĕн». Медальсем çумне мирлĕ вăхăтра хастар ĕçленĕшĕн панă наградăсем те хушăннă унăн.

Район, республика шайĕнчи çитĕнÿсем 2013-14

сатурн1 — Tue, 20 Jan 2015 10:29:33 GMT

Район шайĕнчи:

2013-2014

Детских экологический форум «Зелёная планета» в номинации «О том чего терять нельзя» III место (пр.71 от19.03 2014)
Экологический форум «Зелёная планета» в номинации «Природа. Культура. Экология» III место (пр. №71 от 19.03.2014)
Заочная викторина «Вĕлкĕштĕр олимп ялавĕ» Петрова Алина (10 кл.) I место
Конкурс на лучшую новогоднюю игрушку «Мастерская Деда Мороза» в номинации «Самая необычная игрушка» Петрова Алина (10 кл.) II место (пр. 251 от 24.12.13)
Олимпиада по школьному краеведению среди обучающихся 6 и 9 классов в номинации «Жизнь и творчество историка-фактолога Н.С.Арцыбышева» Артемьева Людмила (6 кл) I место (пр. 239 от 9.12.13)
Всероссийская акция «Спорт – альтернатива пагубным привычкам» в номинации «Литературная работа» Пакова Анастасия (5 кл.) II место (2013 год)
Заочная викторина «Вĕлкĕштĕр олимп ялавĕ» Петрова Алина (10 кл.) I место ( 20 февраль 2014 г.)
Конкурс патриотических стихов «Ради жизни на земле» в номинации «Просто ты умела ждать, как никто другой» Петрова Зинаида (7 кл.) заняла II место
Конкурс патриотических стихов «Ради жизни на земле» в номинации «Дети войны вы детства не знали» Петрова Алина (10 кл.) заняла II место
Конкурс патриотических стихов «Ради жизни на земле» в номинации «Дети войны вы детства не знали» Никифорова Анна (7 кл.) заняла I место (пр. 86 от 09.04.2014)
Битва хоров и ансамблей, посвящённый закрытию Года Ф.М. Лукина «Лучший хоровой коллектив» (кружок «Çавал хумĕсем») I место (19.12.2013)
Конференция-фестиваль творчества обучающихся НПК секция «Человек в истории и культуре» Фомина Юлия I место (пр. №50 от 20.02.2014)
Конференция-фестиваль творчества обучающихся НПК, секция «Топонимика» Петрова Алина, Васильева Анна I место (пр. №50 от 20.02.2014)
Трак Пики Васильева Анна II место
Конкурс детских рисунков, посвящённый Году культуры в Российской Федерации в номинации «Этот День Победы» Яковлева Екатерина (10 класс) II место (пр. 87 от 11.04.2014)
Конкурс детских рисунков, посвящённый Году культуры в Российской Федерации в номинации «Моя мама самая красивая» Иванова Юлия (10 класс) II место (пр. 87 от 11.04.2014)
«Лучший класс по развитию детско-юношеского движения» районного конкурса детско-юношеских общественных организаций «Ростки Яковлева» (пр. №107 от 14.05.2014)
Конкурс «Клуб путешественников» в номинации «Туристические семейные традиции» Петрова Алина (10 класс) II место (пр. 73 от 24.03.2014)
Конкурс детско-юношеского технического и художественного творчества «Дорога к звёздам» в номинации «Встреча с лёчиками-космонавтами» Яковлева Екатерина ( 10 кл.) I место (пр. 73 от 26.03.2014)
Конкурс детских экологический театров «О том чего терять нельзя» III место (пр. 74 от 26.03.2014)
Конкурс сочинений «Упрар тăван чĕлхемĕре» Васильева Анна (10 класс) III место (24 апреля 2014)
Конкурс сочинений «Упрар тăван чĕлхемĕре» Петрова Зина (7 класс) II место (24 апреля 2014)
Конкурс авторских стихов «Тăван чĕлхемĕр, янăра» Осипова Анна (7 класс) II место (24 апреля 2014)
Конкурс авторских стихов «Тăван чĕлхемĕр, янăра» Петрова Зина (7 класс) III место (24 апреля 2014)

2014-2015:

Конкурс творческих работ «Моя малая родина» в номинации «Крестьянские родословные» Петрова Зинаида (8 кл.) I место (пр. 155 от 12.09.2014)
Çеçпĕл Мишши çуралнăранпа 115 çул çитнине халалланă сăвă вулакансен конкурсĕ, Фомина Юлия (10 кл.) III вырăн (чÿк 20, 2014)
Çеçпĕл Мишши çуралнăранпа 115 çул çитнине халалланă сăвă вулакансен конкурсĕ, Никифорова Анна (8 кл.) I вырăн (чÿк 20, 2014)
Çеçпĕл Мишши çуралнăранпа 115 çул çитнине халалланă инсценировка конкурсĕ, Никифорова Анна, Петрова Зина, Василькова Татьяна (8 кл.) I вырăн (чÿк 20, 2014)
Районный фестиваль театров и драматических коллективов «Мухтав ахрăмĕ» кружок «Çавал хумĕсем» III место (26 ноябрь 2014)
Районный этап акции «Спорт – альтернатива пагубным привычкам» в номинации «Литературная работа» Осипова Анна (8 кл.) I место (11.12.2014)
Районный этап акции «Спорт – альтернатива пагубным привычкам» в номинации «Литературная работа» Илларионова Ольга (7 кл.) I место (11.12.2014)
Конкурс детских и подростковых клубных и любительских объединений «Ликуй победная весна!» кружок «Çавал хумĕсем» занял II место (11.12.2014)

Республика шайĕнче

2013-2014:

Детский экологический форум «Зелёная планета – 2014» II место в номинации «Природа. Культура. Экология» (пр. №14 -ОД от 19.02.2014)
Республиканская акция «Посади дерево и сохрани его» в номинации «Посадка деревьев и кустарников» II место (Пр. № 33-ОД от 21.03.2013)
Акция «Зелёный патруль» в конкурсе «Зеленая весна» I место (пр. №34-ОД от 26.03.2014)

Межрайонный игра-конкурс знатоков истории и культуры родного края «Улăп – 2014: Эпир Улăп йăхĕнчен» Артемьева Людмила (6 класс) II место ( 22 çу 2014)
Межрайонный игра-конкурс знатоков истории и культуры родного края «Улăп – 2014: Эпир Улăп йăхĕнчен» Васильева Анна (10 класс) II место ( 22 çу 2014)
Межрайонный игра-конкурс знатоков истории и культуры родного края «Улăп – 2014: Эпир Улăп йăхĕнчен» Петрова Зинаида (7 класс) II место ( 22 çу 2014)
Межрайонный игра-конкурс знатоков истории и культуры родного края «Улăп – 2014: Эпир Улăп йăхĕнчен» Фомина Юля (9 класс) II место ( 22 çу 2014)
Межрайонный игра-конкурс знатоков истории и культуры родного края «Улăп – 2014: Эпир Улăп йăхĕнчен» Никифорова Анна (7 класс) III место ( 22 çу 2014)
Межрайонный игра-конкурс знатоков истории и культуры родного края «Улăп – 2014: Эпир Улăп йăхĕнчен» Яковлева Екатерина (10 класс) III место ( 22 çу 2014)
7 фестиваль детско-художественного творчества «Черчен чечексем» в номинации «Проза» Анна Васильева (10 кл) III место (2014)

2014-2015:

Конкурс-игра «Ростки возрождения», посвящённый 115-летию со дня рождения М. Сеспеля» по теме «Подснежник поэзии» Василькова Татьяна, Петрова Зинаида, Никифорова Анна (8 кл) I место (пр. 07-ОД от 05.08 2014)
Фестиваль трудовых бригад «Лучшая трудовая бригада» I место (16.10.2014)

Петрова Зинаида 8 класс

сатурн1 — Tue, 20 Jan 2015 10:24:30 GMT

Спортпа туслă пулмалла

Эс, тăванăм, ăнлансам,

Пирус туртма пăрахсам.

Вăл сана сиен кÿрет,

Çын ăсне те хавшатать.

Эс, тăванăм, ăнлансам,

Эрех ĕçме пăрхсам.

Вăл çын сывлăхне çиет,

Эрех - тинкене илет.

Ирхине ирех тăрсам,

Аннÿне те пулăшсам.

Физзарядка ту пĕрмай,

Шăмшака вылят самай.

Сывлăха куллен упрар,

Сив шывпа та çăвăнар,

Ирсерен чупма çÿрер,

Ÿт-пĕве çирĕплетер.

Спортпа туслă эс пулсан

Ĕçлеме те пултаран.

Ăс-тăна çивĕчлетен

Çĕр-шыва пуянлатан.

Илларионова Ольга 7 класс

сатурн1 — Tue, 20 Jan 2015 10:21:25 GMT

Манăн кăмăл çаплалла

Çирĕп сывлăхлă пулма

Кашнинех тăрăшмалла.

Хăв тума пултарнине

Ĕлкĕр эсĕ кăтартма.

Ирсерен вăхăт тупса

Шăлсене тасатмалла.

Сивĕ шывпа çăвăнсан

Халь апат сан çимелле.

Нихăçан та ан васка

Наркăмăшпа çыхланма.

Ан ĕçсем эрех-сăра!

Ĕлкĕрĕн-ха ватăлма!

«Симĕс çĕлен» таппине

Ан лек эсĕ ĕмĕрне.

Çирĕп пул яланхилле,

Тупта хăвăн пĕлĕвна.

Сывлăхлă патвар пулма

Тăрăшмалла ачаран.

Уçă кăмăл, çирĕп сывлăх

Кирлĕ пире яланах.

Выля шашка, шахмăтла

Лапталла, волейбола.

Çуран чупма кăмăлла

Пул ялан уç сывлăшра.

Эх, тăван, çакна ан ман -

Сывлăх килет хамăртан.

Ялан ăспа эсĕ пул

«Тăшманран» эс сыхă пул.

Илларионов Андрей 7 класс

сатурн1 — Tue, 20 Jan 2015 10:17:05 GMT

Усал тăшман

Куçран пăхатăп та туятăп

Хамăн ăшри усал чире.

Çавна пула эп аташатăп

Туймастăп - хамăн инкеке.

Çак «çĕлене» мана ĕçтерчĕ

Юлташăмах-çке хăнара.

Ман пурнăçа çавах пĕтерчĕ

Эп кураймарăм - тăшмана.

Халь тĕрĕс çул çине тăрасшăн

Сирсе ярса çав инкеке.

Çак наркăмăшлă япалашăн

Эпĕ çухатрăм - телее.

Эпĕ чунтан халĕ каласшăн:

Ан лекĕр çав серепене.

Ун тыткăнне пĕрре лексессĕн

Унтан тухаймăр - ĕмĕрне.